نکاتي پيرامون اعلام عید فطر
| 
|
بحث اعلام عید فطر در سالهای اخیر در جامعه مطرح شده و احیانا تنشهایی را هم در بین مردم و متدینین به وجود آورده است. شکی نیست که این تنشها ابدا به نفع جامعهی دینی نیست، اما راه حل چیست؟
بحث اعلام عید فطر در سالهای اخیر در جامعه مطرح شده و احیانا تنشهایی را هم در بین مردم و متدینین به وجود آورده است. شکی نیست که این تنشها ابدا به نفع جامعهی دینی نیست، اما راه حل چیست؟
تنها راه حل برای این مشکل، آگاه سازی مردم پیرامون این حکم شرعی است. هدف این نوشتار این است که مخاطبین آن بتوانند جوانب این مساله را بشناسند تا در آینده از تنشهای احتمالی مصون بمانند. برای روشن شدن این موضوع باید چند بحث تبیین شوند:
نخست: گاهی یک مکلف و یک مقلد، حکم مسالهای را نمیداند، مثلا نمیداند که آیا خون ماهی نجس است یا پاک است؟
این نوع سوالات را شبههی حکمیه مینامند. ولی گاهی مقلد یک حکم را میداند ولی در موضوع شک میکند. مثلا مکلف میداند که خون ماهی و همهی حیواناتی که خون جهنده ندارند، پاک است ولی در مصداق و موضوع شک میکند. این نوع سوالات را شبههی موضوعیه مینامند. فرض کنید که فردی یک مرغ کشته و ماهی هم پاک کرده و حالا میبیند که لباسش خونی شده.
این فرد حکم نجاست خون مرغ و پاک بودن خون ماهی را بلد است و در این مورد شبههی حکمیه ندارد ولی الان شک دارد که این خون آیا مال مرغ است یا مال ماهی است یعنی دچار شبههی موضوعیه شده است.
در سوال اول و کلا در شبهات حکمیه، مقلد باید تقلید کند، یعنی باید برود سراغ فتوای مرجعش و حکم را یاد بگیرد ولی در مورد دوم و دیگر شبهات مصداقیه ، خود مکلف وظیفه دارد که مصداق را معلوم کند. یعنی مکلف نباید لباسش را ببرد دفتر مرجع تقلیدش و سوال کند که آیا این خون پاک است یا نجس؟ حال اگر کسی این کار را کرد و بر فرض محال، دفتر آن مرجع گفت که این لباس پاک است، این حرف فتوا نبوده و باعث پاک شدن لباس نمیشود.
دوم: روز اول رمضان یا اول شوال (عید فطر) چه روزی است؟ آیا با قرار گرفتن ماه و زمین و خورشید در یک خط، ماه قمری به پایان رسیده و مثلا عید فطر فرا میرسد؟ این سوال از نوع سوال اول و در واقع یک شبههی حکمیه است و باید برای جواب آن به مرجع تقلید رجوع کرد.
فتوای فقهای شیعه در این زمینه این است که باید ماه نو، با چشم دیده شود تا ماه قمری جدید آغاز گردد و یا از آغاز ماه قبل، 30 روز گذشته باشد. در این حکم و مسایل جانبی آن، هر کس باید به مرجع تقلید خودش رجوع کند. مثلا اگر سوال شود که: " آیا میتوان برای دیدن ماه از تلسکوپ استفاده کرد و یا فقط باید با چشم غیر مسلح ماه را دید؟" باید این سوال را از مرجع تقلید پرسید.
سوم: وقتی که یک مکلف این حکم را فهمید، چه وظیفهای دارد؟ هر کس برای انجام اعمال و واجبات عبادی خود، لازم است که بداند ماه رمضان کی آغاز شده و کی به پایان میرسد. این که آیا امشب ماه دیده شده و آیا امشب مصداق اول ماه شرعی هست یا نه، در واقع یک شبههی موضوعیه است. وقتی حکم استهلال را یک مقلد فهمید، وظیفهاش خیلی ساده است، باید برود و استهلال کند و خودش ماه را ببیند. البته گاهی این کار سخت است.
مثلا هوای محل زندگی این فرد ابری است، یا این مکلف توانایی و تخصص روئیت ماه و استهلال را ندارد. در این فرضها مکلف باید تحقیق کند تا بفهمد که آیا ماه دیده شده یا نه؟ این حالت مثل همان داستان لباس خونآلود است. این وظیفهی خود مکلف است که بفهمد این خون ماهی است یا خون مرغ؟ در این جا هم مکلف خودش باید یقین کند که ماه دیده شده یا نه.
چهارم: دیدن ماه نو به دلایلی بسیار سخت است. از جمله این که ماه نو به مدت بسیار کوتاهی – در حدود نیم ساعت - در آسمان وجود دارد و بسیاری از پدیدههای سماوی مثل ابرها میتوانند شبیه ماه نو به نظر برسند. به این دلایل است که حتی منجمین حرفهای هم به دیدن خود در بار اول اعتماد نمیکنند. با این اوصاف حتی اگر کسی خودش ماه را ببیند، ممکن است اشتباه کرده باشد.
پنجم: اگر کسی ماه را ببیند و یقین کند که عید فطر شده است، ابدا لازم نیست دیگران را مطلع کند. اگر کسی هنوز علم پیدا نکرده که عید شده و روز عید فطر را روزه بگیرد، نه تنها گناه نکرده، بلکه به وظیفهی شرعیاش عمل کرده است زیرا ملاک عید گرفتن، دیدن ماه است و یا علم به دیده شدن ماه. در قرون گذشته بسیاری از مردم و علما به علل مختلف مثل ابر و . . . نمیتوانستند ماه را ببینند و از شهرهای دیگر هم خبری نمیرسید و قطعا روز سیام رمضان را روزه میگرفتند در حالی که در واقع در روز عید فطر بودهاند و این روزهی ایشان هم، ایرادی نداشته است.
ششم: حتی یک نفر از علما و مراجع فتوا نداده که باید در تعیین روز عید از مرجعمان تقلید کنیم و کسی هم فتوا نمیدهد که باید روز عید را به دیگران اعلام کنیم.
هفتم: پس هر کسی خودش باید یقین کند که ماه دیده شده و هر حرفی که برای مقلد یقینآور نباشد، در این زمینه بیفایده است. و از سوی دیگر اگر مکلف از راهی یقین کرد که ماه دیده شده، باید طبق این یقینش عمل کند. مثلا اگر گروهی از منجمین مسلمان اعلام کردند که ماه را دیدهاند و فردا عید فطر است ولی فرضا هیچیک از مراجع یا مومنان، حرف آنها را قبول نکردند ولی شخص مکلف با شنیدن این ادعا، یقین کرد که ماه دیده شده، برای خود این شخص، فردا عید فطر خواهد بود. پس اگر مقلدی از راه دیدن مستقیم یا با شنیدن حرف مرجع خودش یا یک مرجع دیگر یا حتی ادعای یک گروه منجم، یقین کرد که ماه دیده شده، باید به یقینش عمل کند و یا برعکس، یعنی اگر کسانی گفتند ما امشب ماه را با چشممان دیدیم ولی مکلف یقین ندارد که آنها اشتباه نکردهاند، باید روزه بگیرد. مثلا اگر50 گروه از منجمین حرفهای که هر ماه در اقصی نقاط کشور به استهلال میپردازند، با کمک تلسکوپ نتوانستند ماه را ببینند ولی تعدادی از مومنان که فاقد تجربه هستند، گفتنند که ماه را دیدهاند آن هم با چشم غیر مسلح، قطعا از گفتهی ایشان برای هیچ کس اعتماد حاصل نمیشود زیرا احتمال قوی وجود دارد که این افراد اشتباه کرده باشند. پس مکلف نمیتواند با تمسک به این ادعا، فردا را عید فطر بداند.
هشتم: در این جا ممکن است یک سوال مطرح شود و آن هم این که: " اگر مساله این است، چرا رهبری و یا دیگر مراجع، عید فطر را اعلام میکنند؟ در حالی که این مساله تقلیدی نیست و حتی اگر مرجعی یقین کرد که فردا عید فطر است واجب نیست که این موضوع را به مقلدانش خبر دهد." علت این که رهبری اعلام عید میکنند واضح است. در کشور اسلامی باید روزی به عنوان عید اعلام شده و نمازهای عید اقامه شود. اما یکی از عللی که باعث میشود مراجع دیگر هم عید اعلام کنند، کم اطلاعی مقلدان است. وقتی در شب آخر ماه رمضان هزاران نفر به جای تحقیق و رجوع به گروههای رصدی حرفهای، به شکل حضوری و تلفنی از دفتر یک مرجع بپرسند که آیا عید شده یا نه، دفتر این مرجع باید چه واکنشی نشان دهد؟ این نوع سوالات در مسایل دیگر هم پرسیده میشود. سوالاتی مثل حکم استفاده از پاسور یا تخته نرد، حکم گوش دادن به فلان کاست موسیقی خاص، حکم خوردن گوشت کوسه، حکم خریدن محصولات فلان کارخانه و این گونه سوالات، همه و همه از جنس شبهات موضوعیه بوده و خود مکلف باید بعد از یاد گرفتن حکم هر مساله، برود و تحقیق کند که این موضوعات، مصداق کدام حکم هستند؟ وظیفهی مرجع آن است که به مقلدینش بگوید ماهی فلسدار حلال است و این خود مکلف است که باید بفهمد آیا کوسه فلس دارد یا نه.
جمع بندی : با عنایت به مطالب بالا، هر کس باید شخضا یقین کند که ماه دیده شده و صرف اعلام عید از سوی مراجع، فایدهای ندارد مگر آن که این اعلام با توجه به تیمهای رصدی آن مرجع، باعث شود که خود فرد نسبت به دیده شدن ماه، به یقین برسد.
- ابراهیم زرگر
