رجال شناسی دکتر شریعتی
قاسم تبریزی
| 
|
شریعتی از هر جریان فکری سیاسی یک نمونه ارائه می داد آن هم در زمانه ای که اسناد و مدارک کمتر، توجه به تاریخ ضعیف تر، جو جامعه توسط جوسازان حرفه ای به گونه ای دیگر بود. او در مان روشنفکران و غربگرایان جهان اسلام، همواره نمونه هایی ارائه می داد تا مخاطب مصادیق دیگر را پیدا کند، و از میان رجال صالح و مصلح نیز نمونه های رجسته ای بعنوان الگو برای نسل جوان ترسیم نمود.
با آن که عمر شریعتی کوتاه بود و پیش از 44 سال از سن او گذشته بود که به دیار باقی شتافت و مجموعه کارهای فکری و آثارش کمتر از پنج سال (1347-1351) و ورودش به عرصه اندیشه و سیاست با شو به خانواده فرهنگی، پدری اندیشمند، دوران تحولات سیاسی دهه 20 – 30 که سن وی بین 8 تا 20 سال بوده و زمان * به فرانسه برای تحصیل نزدیک به 25 سال شناخت او نسبت به رجال سیاسی فکری جهان اسلام عموما، ایران خصوصا قوی و مناسب بود. و * به نقد و بررسی یا ترسیم و تصویر شخصیت حقیقی و واقعی رجال تاثیر گذار بود.
شریعتی از هر جریان فکری سیاسی یک نمونه ارائه می داد آن هم در زمانه ای که اسناد و مدارک کمتر، توجه به تاریخ ضعیف تر، جو جامعه توسط جوسازان حرفه ای به گونه ای دیگر بود. او در مان روشنفکران و غربگرایان جهان اسلام، همواره نمونه هایی ارائه می داد تا مخاطب مصادیق دیگر را پیدا کند، و از میان رجال صالح و مصلح نیز نمونه های رجسته ای بعنوان الگو برای نسل جوان ترسیم نمود.
و امروز نسل جوان ما، جامعه ما خصوصا محافل فکری سیاسی نیازمند شناخت واقعی و حقیقی "جریانات" مثبت و منفی است. آنهم با نگاه اسلامی و مستند به اسناد و منابع متقن. خصوصا در زمانه ای که بازار غیبت، تهمت، ا فتراء... گسترش یافته، شایعات بی اساس حریم و حرمت را بر باد می دهد و بیماری اختلاف و تشتت در * جریانات اسلامی رو به گسترش و افزایش می باشد تا آن جا که اهل قلم و بیان هنر "دوست شناسی" و "دشمن شناسی" را از دست داده و آن سان به خود مشغول گردیده که فرصت طلبان، تاریخ سازان تحریف گران تاریخ بفکر احیا و تبرئه چهره های منفور، خائن، فرصت طلب افتاده برای جامعه الگوسازی های عصر مشروطه، دوران پهلوی، را در پیش گرفته و نوعی غرب زدگی، غرب گرایی، غرب شیدایی، غرب پرستی را تبلیغ و مبلغان سده ی گذشته را احیا می نمایند و از سوی دیگر مصلحان و صالحان و متفکران بزرگ جهان اسلام و ایران از یاد می رود!
دکتر شریعتی با تمام قوت ها، توان ها، تلاش ها .. بدون تردید دارای ضعف ها و گاهی افراط و تفریط بوده شاید مثل برخی از اندیشمندان جوان و پرجوش و احساس اما صداقت، فضیلت، شجاعت، دینداری و اسلام گرایی او مورد قبول بزرگان و اندیشمندان معاصرش بوده و تاثیر آثار و حرکت او در جذب نسل جوان بسوی دین بر کسی پوشیده نیست. امروز دکتر را می توان در تاریخ سیاسی فکری معاصر مورد بررسی و تحلیل قرار داد. او نیز هم چون اندیشمندان مسلمان دیگر به تاریخ پیوسته و نقش برجسته دکتر را با توجه به زمانه، وضعیت سیاسی فکری دهه های 1340 – 1350 مورد تحلیل قرار داد.
مخصوصا مخاطبان دکتر که از دانشجویان و نسل جوانی بودکه مورد هجمه های جریانات مارکسیسم، سوسیالیسم، کاپیتالیسم، صهیونیزم...قرار گرفته و فرهنگ و سیاست در دست غربگرایان و فراماسون های وابسته قرار داشت. جریانات چپ روسی، چینی، آلبانی.. نیز به فراخور خود و توان و موقعیت علیه اسلام، دین، فرهنگ و تمدن اسلامی مبارزه می کردند کسانی که فاقد صلاحیت علمی و عملی بودند، سردمدار فرهنگ و اندیشه جامعه بودند. دکتر در آثار خود به کالبدشکافی برخی از این چهره ها می پردازد، که ما در دو بخش "مثبت" و "منفی" نمونه هایی از آنها را ارائه می دهیم.
شاید ضرورت داشت با رجوع به پرونده ساواک دکتر شریعتی که در 3 جلد منتشر شده است 1) سیری در اسناد و ترسیمی از چهره تاثیرگذار او را بروایت اسناد مطرح و حتما کارنامه ی حسینیه ارشاد 2) بروایت اسناد را تحلیل می کردیم یادداشت های آن دو اثر آماده بود ولی تدوین و تنظیمش نیاز به زمان و وقت بیشتری داشت. آن 4 مهم است بدون افراط و تفریط، چپ روی و راست روی باید تاریخ گذشته را مرور و جریانات را آنگونه که بودند مطرح کرد.
چهره های منفی از منظر دکتر شریعتی
کمال آتاترک رئیس جمهور ترکیه،از افسران جوان و تحصیل کرده اروپایی مآب دکتر می نویسد:
نهضت آتاتورک عبارت است از غربی کردن یک جامعه شرقی اسلامی و تاریخی که این غربی کردن شما در رژیم حکومت نیست بلکه درتمام نماد های اجتماعی می باشد... او می کوشد تا از فرق سرتا ناخن پا جامعه خود بر اساس الگوهای غربی تغییر دهد... 3) دکتر شریعتی رضاخان را ادامه آتاتورک و هر دو را وابسته به غرب می داند لذا در مورد رضاخان می نویسد: قزاق قزوین به تهران * و یکباره چهره ناشناخته ای بنام رضاخان با نسخه بدل آتاتورک در دست، بر جامعه مسلط شده، و نظامی براسس قومیت و آن هم قومیتی که با ارزش های استعماری و وابستگی به فرهنگ، قدرت، اقتصاد، سیاست و حتی سلاح غرب و زندگی غرب و ارزش های اخلاقی غرب وابسته است، پی ریخت و آنان مماشات کردند. 4)
چهره های منفی
دکتر از چهره های منفی فکری، عقیدتی، سیاسی چند تنی را نام می برد که یا به دروغ بعنوان روشنفکر، اندیشمند، ادیب... مطرح شده یا در حد متعارف دارای فکر و آثاری هستند ولی برخلاف حق و حقیقت حرکت می کردند یا به سوی غرب می رفتند یا در جهت صهیونیزم جهانی گرایش دانستند و یا نهایتا انحراف از میراسلام و جامعه از جمله می توان به افراد زیر اشاره نمود:
میرزافتحعلی آخوندزاده:
آخونداف، که اخیرا کتابش را که نایشنامه ای است برای تمسخر پیامبر اسلام (ص) در ایران منتشر کرده اند!
او مامور تزاری ها بود برای کوبیدن اسلام و فرهنگ اسلامی، برای صاف کردن جاده و آماده کردن زمینه اجتماعی و فکری، تا بتوانند اقوام مسلمان و سرزمین های مسلمان نشین را که در اشغال حکومت تزاری آمده اند، سلطه سیاسی و فرهنگی اشعار را بپذیرند و با تضعیف روحیه مذهبی و گسیختگی تاریخی و از خودبیگانگی فرهنگی و مرگ تعصب ها، در جامعه بزرگ روسیه، حل شوند و کم کم جذب!
سید حسن تقی زاده
از رجزهای تقی زاده (از فرق سر تا ناخن پا فرنگی شویم) که پشت قباله مشروطیت آن چنانی بود و خود چهره مجسم تاریخ معاصر و مجسمه تکامل آن ماجراهایی است که در این یک قرن اخیر بر ما گذشته است. از میرزا ملکم خان تقی زاده، نهضت اصلاح طلبی عوضی و روشنفگر بازی متجددانه فرنگی مآبی را می تواند به دقت تعقیب کنید6)
داریوش آشوری
آقای آشوری از آن دسته نورس هایی اند که اخیر بطور معجزه آسایی، ناگهانی، بصورت های متفکر و نویسنده و شاعر و فیلسوف و ایدئولوگ و هنرمند و منتقد و جامعه شناسی و ادبی در ایران ظهور کرده اند.
برای من که خبر داریم این همه آوازها از کیست و از کجا خواندن مقاله (20 تیر 1364 در مقاله فردوسی با عنوان ضد صهیونیزم و ضد امپریالیسم در شرق)...
این که در به احساس تاسف روشنفکران ایران از تجاوز اسرائیل و سازندگانش به کشورهای عربی و سرنوشت شوم آوارگان مسلمان به شدت حمله شده بود، چنان طبیعی می نمود که اگر جز این بودی عجیب بودی 7)
میرزاملکم خان:
اولین ردپای استعماری که وارد ایران شد بانک بود. و اولین کسی کهم طرح کرد که بانک را بگذارید بیاید یک روشنفکر * و ضدمذهبی فرهنگی مآب بود، میرزاخان ملکم خان و اولین کسی که در برابر همین پدیده ایستاد سید جمال الدین اسدآبادی بود که از همین جامعه است. 8)
صادق هدایت
صادق هدایت هر روز مذهب عوض می کند مذهب کافکا، گیاه خواری، مذهب بودا را؟ بودا مال چه طبقه ای است؟ طبقه اشراف، مذهب شرق خاص طبقه اشراف است و تمام پیامبران شرق تربیت شده اشرافی هستند.
دلهره های صادق هدایت از نوع دلهره های فلسفی است براساس روابط طبقاتی و شرایط خانوادگیش، گفته شد که او را وابسته به یک اشرافیت طبقاتی در ایران است که در تغییر نظام اقتصادی جدید در ایران متزلزل و ارزش های آن بکلی محکوم شده است. ولی در عین حال وضع اقتصادی اشرافیت آن متزلزل نشده بلکه فقط وضع اجتماعی اشرافیت آنها متزلزل شده است.
دلهره های فلسفی صادق هدایت ناشی از رفاه است. رفاه یک پوچی است، پوچی منی ندارد، زندگی اش هدف و معنی ندارد. کسی که رفاه دارد، برخوردار از واقعیتی است که خود در انجام آن واقعیت هیچ سهمی ندارد. 9)
چهره های مثبت
دکتر شریعتی از میان روحانیون، روشنفکران متعهد، اندیشمندان متعهد، نموهایی را ترسیم می کند.
علامه محمد اقبال لاهوری
محمد اقبال یکی از آن چهره های فکری و انسانی درخشانی است که با فرهنگ بارور اسلام به جامعه انسانیت هدیه کرده است. اسلام در همه ابعاد گوناگون روح انسانی، انسان بزرگ ساخته است و خانواده عظیم بشری، بسیاری از شخصیت های برجسته خویش را مرهون آن می داند و اقبال یکی از آنان است.
اقبال مردی است با یک روح در چندین بعد و این تصادفی نیست، روح اسلامی چنین است.
اقبال مرد دین و دنیا، ایمان و دانش، تحمل و احساس، فلسفه و ادب، عرفان و سیاست، خدا و مردم، پرستش و جهاد، عقیده و فرهنگ، مرد دیروز و امروز"پارسای شب و شیر روز بود" مسلمان بود...10)
سیدجمال الدین اسدآبادی
سید جمال الدین نه تنها به عنوان یک مصلح اسلامی، بلکه در چهره یک انقلابی ضداستعماری برخاست و فریاد برآورد. او هم اولین کسی ا ست که اسلام قرون وسطایی را با نهضت بازگشت به اسلام نخستین و شعار رنسانس اسلامی در عصر جدید در سطح تمدن و اندیشه ای زمان و این نسل مطرح کرد و هم اولین کسی است که با تکیه بر مذهب و به خصوص اسلام، جنبش ضد اسعتماری و آزادی خواهی و نهضت های رهایی بخش دنیای سوم را آغاز کرد و این افتخار و پیروزی بزرگی بود هم برای مذهب بویژه اسلام، که مبارزه ضداستعماری را در جهان امروز از پایگاه اسلام اعلام کند و بدین طریق به مذهب و اسلام، روح و حیات و حرکت و مسئولیت جدی و جهت ترقی خویش را ببخشد، و هم موفقیت عظیمی برای آزادی خواهان و روشنفکران و جنبش های استقلال طلبانه و ضداستعماری که نیروی عظیم دین را – و اسلام را- در شرق در برابر هجوم اقتصادی و فکری و سیاسی استعماری بسیج کند. 11)
شهید آیت الله سید محمد باقر صدر
در باب کتاب "اسلام و تشیع" یا "تشیع مولود طبیعی اسلام" نوشته استاد متفکر و نویسنده آگاه زمان ما، سید محمد باقر صدر، که خوشبختانه با آثار نو و گرانقدر وی چون "فلسفتنا" و "اقتصادنا" و .. آشنایی یافته ایم و نشان داده است که علاوه بر فرهنگ اسلامی، هم فهم زمان ما را دارد و هم درد زمانه ما را حس می کند و هم با "زبان مردم این زمان" حرف می زند و با شیوه کار علمی این عصر نیز آشنا است و این ها است که آن * یک "عالم اسلامی" در عصر ما بدان نیازمند است و این است آن "عالم اسلامی" که عصر ما به او محتاج ...12)
آیت الله حاج شیخ محمد حسین کاشف العظاء
روحانی بزرگ و * و مرجع عالی قدر و شرافتمندی بود که در برابر بیچارگی و بدبختی مسلمانان آرام ننشست و مهر سکوت بر لب نزد، وی استعمار ممالک اسلامی و زبونی ملل آن ها را به چشم می دید و ناله ها و ضجه های مردم مسلمانی را که در زیر لگد استعمارگران مسیحی خرد می شوند و جان می دهند به گوشش می شنید.
از جنایات فرانسه در الجزایر و مراکش، از * انگلیس به مردم مسلمان ایران، مصر، عراق و سوریه و از فجایع و مظالم آمریکا در فلسطین و پاکستان و اردن به خوبی آگاه بود و با همه انزجاری که از کمونیسم و دولت های کمونیستی داشت، به دول مستعمره طلب غربی نیز با نفرت آمیخته با خشم و انتقام می نگریست. دائما در آتش اندوه می سوخت و از این همه فجایع و مظالم رنج می برد.
کاشف الغطاء از جنایات و فجایع انگلیس داستان ها به خاطر داشت13)
1 – دکتر شریعتی بروایت اسناد ساواک / 3 جلد/ تهران/ مرکز اسناد انقلاب اسلامی
2 – حسینه ارشاد بروایت اسناد ساواک/ تهران/ مرکز بررسی اسناد تاریخی
3 – مجموعه آثار / جلد 27/302/ و مجموعه اثار / جلد 4/116
4 – مجموعه آثار/ جلد 27/ 247
5 – مجموعه آثار / جلد 33/ 1271
6 – مجموعه آثار ج 4/ 41
7 – مجموعه آثار / جلد 35 / ص 608/640 مقاله معضل در نقد و بررسی آثار و اندیشه آشوری که مدافع و مجیزخوان اسرائیل است که به تعبیر دکتر
آقای آشوری از آن افیون که اسرائیل در می اش انداخته خیال گیج شده است که مقاله اش به هذیان بیشتر شباهت دارد.../ همان
8 – مجموعه آثار جلد 16/ 331
9 – مجموعه آثار/ جلد 12/ 81-94 در جلد 33 صفحات 885 نیز *بیماری روحی هدایت بحث شده است.
10 – مجموعه آثار / جلد 5 / ص 5- 20
11 – مجموعه آثار / جلد 14 293-296
12 – مجموعه آثار / جلد 1/ 181 –
13 – مجموعه آثار/ جلد 31/ ص 464
